بایگانی برچسب‌ها: آخبار نجوم

تصویر هابل از خوشه کهکشانی دوردست؛پنجره‌ای به گذشته‌ کیهان

تصویر هابل از خوشه کهکشانی دوردست؛پنجره‌ای به گذشته‌ کیهان

تصویر هابل از خوشه کهکشانی دوردست؛پنجره‌ای به گذشته‌ کیهان

این تصویر از تلسکوپ فضایی هابل خوشه کهکشانیPLCK G004.5-19.5  را نشان می‌دهد که با ماهواره پلانک سازمان فضایی اروپا به کمک اثر سونیائف زلدوویچ کشف شد. اثر سونیائف- زلدوویچ (که اغلب به اختصار از آن به عنوان اثرSZ  یاد می‌شود) شامل اعوجاج تابش ریزموج زمینه کیهان در راستای خوشه کهکشانی است؛ فوتون‌های کم انرژی تابش زمینه کیهانی با الکترون‌های پرانرژی گاز داخل خوشه برخورد می‌کنند و انرژی‌شان افزایش می‌یابد. اعوجاجات مشاهده ‌شده در تابش زمینه کیهانی را می‌توان برای آشکارسازی افت‌وخیزهای چگالی کیهان استفاده کرد. همچنین  با استفاده از اثر سونیائف- زلدوویچ، خوشه‌های کهکشانی چگال کشف می‌شوند.

کهکشان عظیم در مرکز، درخشان‌ترین کهکشان خوشه است که جرم اصلی در این تصویر است. در بالای آن، کمانی نازک و خمیده ناشی از همگرایی گرانشی دیده می‌شود.این اثر ناشی از نیروهای گرانشی خوشه‌ است که نور ستاره‌ها و کهکشان‌های پشت خوشه را خم می‌کند، دقیقا همانند یک عدسی شیشه‌ای که نور را خم می‌کند.

چند ستاره در مقابل خوشه دیده می‌شوند که جزو ستاره‌های کهکشان ما هستند، اما به جز آن‌ها تمام اجرام قابل مشاهده دیگر در تصویر، کهکشان‌هایی دوردست هستند.نور آن‌ها به دلیل انبساط کیهان دچار انتقال به سرخ شده است و بنابراین قرمز‌تر از آنچه هستند به نظر می‌رسند.ما با اندازه‌گیری مقدار این انتقال به سرخ، دریافته‌ایم که نور کهکشان‌های این خوشه بیش از پنج میلیارد سال در راه بوده است تا به ما برسد.  نور کهکشان‌های پس زمینه باید حتی بیشتر از آن در سفر بوده باشد؛ از این رو این تصویر پنجره‌ای بسیار قدیمی به نواحی دوردست عالم است.

ماموریت تاریخ‌ ساز

آسمان در این هفته، 24 تا 30 بهمن

آسمان در این هفته، 24 تا 30 بهمن

شما را هر هفته به مهمانی آسمان دعوت کرده‌ایم…

با ما همراه باشید

رویت هلال ماه همواره یکی از علاقه‌مندی‌های منجمان بوده و هست؛ مخصوصا منجمانی که در شاخه رصدی فعالیت می‌کنند. در این هفته نیز در کنار بقیه رویدادهای رصدی، شاهد هلال زیبای ماه هستیم.

در ۲۵ بهمن ماه هلال آخر ماه جمادی الاول سال ۱۴۳۹ هجری قمری در آسمان صبحگاهی خودنمایی می‌کند. بین ساعت حدود ۵:۴۵ تا  قبل از روشن شدن هوا فرصت خوبی برای رویت آن است. در تمام نقاط ایران می‌توان این هلال را با چشم غیرمسلح رویت کرد.

۲۷ بهمن هلال شامگاهی جمادی الثانی نسبتا بحرانی است که در شرایط جوی بسیار مناسب و با استفاده از ابزارهای رصدی مانند تلسکوپ یا دوربین دوچشمی احتمال رویت آن وجود دارد. البته این احتمال برای ساکنان جنوب و جنوب غربی ایران بیشتر است. برای رویت آن می‌توانید از مقارنه ماه و سیاره زهره که فقط ۱٫۵ درجه قوسی با هم فاصله دارند کمک بگیرید. بلافاصله بعد از غروب خورشید می‌توانید این دو جرم زیبا را در جهت جنوب بیابید.

اما در ۲۸ بهمن هلال ماه به آسانی و با چشم غیرمسلح قابل رویت است. البته در این روزها پیدا کردن آسمان خالی از ابر برای رویت هلال ماه کار آسانی نیست. باید شانس با شما یار باشد تا این فرصت را از دست ندهید.

برای عطارد، سیاره تیزپای منظومه شمسی، در ۲۸ بهمن ماه مقارنه خارجی (علیا) اتفاق می­افتد. این بدین معنی است که عطارد، خورشید و زمین به ترتیب در یک راستا قرار می‌گیرند. این اتفاق دقیقا در ساعت ۱۵:۵۷ رخ خواهد داد.

قمرهای زحل در عکس خیره‌کننده ناسا خودنمایی می‌کنند

قمرهای زحل در عکس خیره‌کننده ناسا خودنمایی می‌کنند

قمرهای زحل در عکس خیره‌کننده ناسا خودنمایی می‌کنند

ناسا تصویر فوق‌العاده‌ای را از قمر زحل، رئا (Rhea) بازنشر کرده است که در آن در حال عبور از مقابل تیتان، قمر دیگر زحل است. این تصویر را فضاپیمای کاسینی که اکنون نابود شده، در  ۲۸ آبان ۱۳۸۸ /۱۹ نوامبر ۲۰۰۹  از فاصله ۱٫۱۴۸ میلیون کیلومتری رئا گرفته است.

در این عکس، رئا در جلو و تیتان به‌صورت مه‌آلود در پس زمینه دیده می‌شود. با وجود اینکه هر دو قمر، به‌دور زحل می‌چرخند، می‌توانید به‌وضوع دو دنیای متفاوت را در یک قاب ببینید.

قطر رئا ۱۵۲۷ کیلومتر اندازه‌گیری شده و بعد از تیتان، بزرگترین قمر زحل است. به دلیل نبود فعالیت‌های زمین‌شناختی، سطح رئا قدیمی است. به این ترتیب بسیاری از دهانه‌های آن از برخوردها حفظ شده و یکی از قمرهای زحل با بیشترین تعداد دهانه‌های برخوردی است.

ما همچنین فکر می‌کنیم که رئا جو بسیار رقیقی دارد که اگزوسفر نامیده می‌شود و سامانه حلقه‌ایش نیز بسیار کم‌نور است. درکل، مکان نسبتا جالب و شگفت‌انگیزی است.

در مقابل جو تیتان به قدری غلیظ است که ما حتی نمی‌توانیم سطحش را بینیم. در اینجا دریاها و دریاچه‌های هیدروکربنی وجود دارد-تنها مکان شناخته شده در منظومه شمسی به‌جز زمین که روی سطحش پهنه‌هایی از یک مایع وجود دارد.

قطر تیتان ۵۱۵۱ کیلومتر است، که کمی بزرگتر از عطارد و دو برابر اندازه ماه ماست. این قمر باران، باد و بسیاری از پدیده‌های دیگر مشابه زمین را دارد. اگر جوی سمی شامل ۹۸٫۴ درصد نیتروژن،  ۱٫۶ درصد متان و کمتر از ۰٫۲ درصد هیدروژن نداشت، تقریبا مانند سیاره خودمان به‌نظر می‌رسید.

اما این عکس در واقع پیچیدگی‌های شگفت انگیز قمرها و دنیاهای مختلف منظومه شمسی ما را به نمایش می‌گذارد. درست است که تیتان و رئا فقط دو قمر از ۶۲ قمر شناخته شده زحل هستند اما ظاهرشان کاملا با هم متفاوت است.

اکنون ناسا بعد از اینکه با فضاپیمای کاسینی به کاوش تیتان پرداخت و در سال ۱۳۸۴/ ۲۰۰۵ نیز کاوشگر هویگنس را بر سطح آن فرود آورد، دوباره قصد دارد به این قمر بازگردد. با پایان ماموریت کاسینی در شهریور ۱۳۹۶/سپتامبر ۲۰۱۷، بسیاری امید به ادامه اکتشافات در بخش بیرونی‌تر منظومه شمسی را دارند و این ماموریت به خوبی به ما یادآوری می‌کند که چه چیزی در آنجا در انتظار ماست.

جزئیاتی از پرتابگر فضایی «فالکون هِوی» و پرتاب موفقیت‌آمیز اخیرش

جزئیاتی از پرتابگر فضایی «فالکون هِوی» و پرتاب موفقیت‌آمیز اخیرش

جزئیاتی از پرتابگر فضایی «فالکون هِوی» و پرتاب موفقیت‌آمیز اخیرش

زمان پرتاب قدرتمندترین پرتابگر تاریخ فضا، چشم‌ها به سکوی پرتاب پایگاه فضایی کندی در ایالت فلوریدای آمریکا، دوخته شده بود تا لحظه‌ای از پرتاب تاریخی فالکون هِوی دور از نظر نماند.

پرتابگر فالکون هِوی (Heavy Falcon به معنای موشک سنگین) حدود ساعت ۱۵ دقیقه بامداد چهارشنبه ۱۸بهمن به وقت ایران (۴ بعد‌از‌ظهر ششم فوریه به وقت محلی) از پایگاه فضایی کندی به مدار زمین پرتاب شد تا لحظه‌ای تاریخی را در ماموریت‌های فضایی رقم زند.

این ماموریت موفقیت‌آمیزبار دیگر ثابت کرد بشر برای رفتن به خارج از سیاره زمین، قدرتمندتر شده است و پس از این می‌توان به مسیرهای تازه‌ای در فضای بیکران دست یافت.

دروازه‌ای برای ورود به فضای دوردست

پرتابگر فالکون هِوی بزرگ‌ترین و قوی‌ترین وسیله حمل‌ونقل فضایی ساخته دست بشر بعد از پرتابگر ساترن ۵ (Saturn5) ناسا است که تاکنون به فضا فرستاده شده است. این پرتابگر ۷۰متری علاوه بر داشتن یک پرتاب قابل‌بازگشت تقریبا موفقیت‌آمیز، توانست محموله شبیه‌ساز خودروی الکتریکی تسلا رودستر را به مدار بیضی شکل به دور خورشید بفرستد.

در این ماموریت دو بخش جانبی پرتابگر فالکون هِوی هم بعد از پرتاب موفق به زمین بازگشت و بخش اصلی موفق به بازگشت نشد. این در حالی است که پیش از ماموریت قرار بود در مسیر بازگشت، هسته اصلی پرتابگر روی سکوی رباتیک شناور اسپیس ایکس روی سطح اقیانوس و دو بخش جانبی نیز روی زمین فرود آید.

با پرواز موفق این پرتابگر،دروازه جدیدی در کسب و کار شرکت اسپیس ایکس (SpaceX) گشوده می‌شود و احتمالا سازمان فضایی آمریکا (ناسا) هم از توانایی‌های جدید این گروه بیشتر استقبال می‌کند. بعد از این فالکون هِوی می‌تواند محموله‌های سنگین فرای مدار زمین را به مقصدهای مختلف خارج از سیاره زمین بفرستد. محموله‌هایی که می‌تواند ماهواره‌های مداری، تلسکوپ‌های فضایی بزرگ، قسمتی از سکونتگاه‌های فضایی و حتی انسان باشد.

فالکون هِوی در واقع ترکیبی از سه پرتابگر فالکون ۹ و پرتابگری سه هسته‌ای است که در مجموع ۲۷ موتور دارد. در این ماموریت قرار بود هر سه بخش پرتابگر، بعد از پرتاب به زمین باز گردد. دو پرتابگر جانبی دقایقی بعد از پرتاب با موفقیت به جایگاه دقیق فرود خود روی زمین بازگشتند. اما پرتابگر اصلی هیچ‌گاه به سکوی شناوری که قرار بود محل فرود این قسمت پرتابگر باشد، بازنگشت.

گرچه این ماموریت به‌طور کامل موفقیت‌آمیز انجام نشد، با وجود این اسپیس‌ایکس یک قدم به برنامه پرتاب محموله‌های سنگین به مدار مریخ نزدیک‌تر شد. احتمالا در مدت کوتاهی بعد از رفع مشکلات پیش‌آمده در این پروژه، اسپیس‌ایکس برنامه خود را برای ماموریت‌های چالشی به مریخ آغاز خواهد کرد.

انقلاب در الگوهای حمل‌ونقل، از زمین تا آسمان

بامداد روز چهارشنبه ۱۸بهمن به وقت ایران، با جمع شدن سه فالکون کنار یکدیگر، الگوی سفر به اعماق فضا تغییر کرد و بعد از این می توان به سفرهای کم هزینه تر به اعماق فضا فکر کرد.

آیدین محمدی، کارشناس ارشد دینامیک پرواز و از کارشناسان سابق سازمان فضایی ایران، درباره ایده‌های جدید ماسک که نه‌تنها فضا، بلکه فناوری‌های دیگر روی زمین را تحت‌تاثیر قرار داده است، به جام جم می‌گوید: در واقع ایلان‌ماسک در حال تغییر الگوهای حمل‌و‌نقل است. طراحی خودروی الکتریکی تسلا برای حمل‌و‌نقل زمینی، پروژه‌ هایپرلوپ برای تغییر الگوی حمل‌و‌نقل ریلی و شرکت اسپیس‌‌ایکس و پرتاب موشک‌های قابل‌بازیابی به‌منظور تغییر الگوی حمل‌ونقل فضایی، نمونه‌های موفقی از تلاش ماسک برای این الگوهاست.

این کارشناس دینامیک پرواز درباره خودروی تسلا که همراه این پرتابگر از جو زمین خارج شد، ادامه می‌دهد: محموله‌ای مثل خودروی تسلا که دیروز به‌صورت نمادین داخل این پرتابگر قرار گرفت، نشان از امکان ارسال محموله به دوردست‌های فضا را دارد. این خودرو در مداری قرار گرفت که از مدار مریخ می‌گذرد و به کمربند اصلی سیارک‌ها می‌رسد. معمولا هنگام تست پرتابگرها محموله‌ای برای تست داخل آن قرار می‌دهند تا توان پرتابگر برای فرستادن محموله به سطح انرژی مورد نظر را آزمایش کنند. ایلان‌ماسک برای این تست یکی از محصولات شرکت دیگر خود را انتخاب کرد و به نوعی تبلیغی برای دیگر ایده‌هایش انجام داد. البته این خودرو با وجود برقی بودن، امکان انجام هیچ عملکردی در فضا ندارد و فقط به شکل نمادین از مدار زمین خارج و وارد مدار مریخ می‌شود.

وی افزود: خودروی الکتریکی تسلا از مدار مریخ عبور کرده و تا مدار سیارکی پیش می‌رود و بعد از آن برای همیشه در یک مدار بیضی‌شکل به دور خورشید می‌گردد. از این به بعد کنترلی روی این خودرو نیست و قرار نیست ماموریت خاصی انجام دهد. هدف از ارسال این خودرو به مدار گردش به دور خورشید نشان دادن توانایی ارسال محموله به این سطح انرژی است. مداری که این خودرو به آن تزریق شده از سطح انرژی مدار مریخ هم بالاتر است و با این سطح انرژی براحتی می‌توان به مدار مریخ رسید.

فالکون هِوی، مرزهای سفر به فضا را جابه‌جا کرد!

پرتابگر فالکون هِوی قدرتی برابر ۱۸بوئینگ ۷۴۷ دارد و با اتکا به چنین قدرتی می‌تواند سیستم سفر به مریخ را نسبت به آنچه امروز برای آن برنامه‌ریزی شده به‌کلی تغییر دهد. گرچه برای پرتاب این خودروی صدهزاردلاری دلیل علمی و هدف فناورانه خاصی وجود نداشت، اما نشان از موفقیت یک ایده نو و تضمین آینده‌ای روشن برای چشم‌انداز فضاست.

آیدین محمدی اهمیت انجام این ماموریت مهم را ورود شرکت‌های خصوصی به حمل‌ونقل فضایی مطرح می‌کند و می‌گوید: بعد از آن که شرکت متعلق به خانم انوشه انصاری جایزه‌ای برای فعالیت شرکت‌های خصوصی در حوزه حمل‌ونقل فضایی درنظر گرفت، شرکت‌های خصوصی وارد این حوزه شدند. از نظر من بزرگ‌ترین اتفاق در این ماموریت این بود که در حال حاضر این یک شرکت خصوصی است که مرزهای سفر به اعماق فضا را جابه‌جا می‌کند. این شرکت می‌تواند هزینه سفرهای فضایی را به زیر هزار دلار برساند و بزرگ‌ترین پرتابگر ساخته دست بشر را به فضا فرستاده است.

نکته قابل توجه دیگر در این ماموریت، آینده‌ای است که برای ماموریت‌های فضایی رقم می‌زند. هنگامی که عکس باز آلدرین را در حال تماشای پرتاب این پرتابگر دیدم، به این فکر می‌کردم که او اکنون به پرتابگری نگاه می‌کند که قرار است فضانوردان چند نسل بعد از خود را به مریخ برساند. باز آلدرین دومین فضانوردی بود که قدم روی کره ماه گذاشت و این پرتاب را از همان سکوی پرتابی می‌دید که «آپولو» از آنجا به سمت ماه پرتاب شد.

ارزش اقتصادی این پرتاب

هزینه پایه ارسال پرتابگر فالکون ۹ حدود ۶۲ میلیون دلار است و ارسال فالکون هِوی نیز در نخستین برنامه اجرایی، حدود ۹۰ میلیون دلار هزینه داشت. اگر ناسا به ساخت چنین پرتابگری تصمیم بگیرد، هزینه آن ممکن است بیش از ده برابر هزینه ساخت و پرتاب فالکون هِوی باشد بنابراین حداقل تا پنج سال دیگر امکان پرتاب چنین پرتابگری برای ناسا وجود ندارد ؛ چرا که پرتابگرهای فالکون امکان بازگشت مجدد به زمین و آماده‌سازی برای استفاده دوباره ندارند. بنابراین به نظر می‌رسد بهترین راه حل پیش روی ناسا برای بازگشت دوباره احتمالی به ماه یا سفر به مریخ استفاده از پرتابگرهای قدرتمند و کم هزینه فالکون باشد.

محمدی دلیل اصلی به صرفه بودن این پرتابگر را امکان بازیابی دوباره عنوان می‌کند و ادامه می‌دهد: بیش از ۸۵ درصد هزینه یک پرتاب فضایی صرف سازه، موتور و پرتابگر است و درصد بسیار کمتری از هزینه‌ها صرف سوخت پرتابگرها می‌شود. اگر امکان استفاده از پرتابگرها برای بار دوم و سوم و بیشتر وجود داشته باشد، قیمت یک پرتاب فضایی بشدت پایین می‌آید. ادعای ایلان ماسک هم همین است که هزینه سفر به فضا را برای هر نفر به حدود هزار دلار برساند. در راستای همین هدف، طراحی و ساخت فالکون ۹ انجام شد که می‌تواند به فضا پرتاب شود و دوباره روی زمین ‌فرود آید. این ماموریت تا به حال چند تست موفق و ناموفق داشته است و در مسیر کاهش هزینه سفرهای فضایی نقشی بزرگ داشته است. به این ترتیب با بازیابی پرتابگرها، بعد از هرپرتاب فقط هزینه سوخت باقی می‌ماند.

از طرف دیگر فالکون هِوی قابلیت حمل محموله‌های بسیار سنگین به مدار عبور از جاذبه زمین را دارد که در تاریخ حمل‌ونقل فضایی بی‌سابقه است. این پرتابگر به طرز اعجاب‌آوری قادر است یک هواپیمای بوئینگ ۷۳۷ را با سوخت و خدمه و مسافران آن، در مدار زمین قرار دهد!

سفر خودروی برقی تسلا به مدار زمین

حمل خودروی الکتریکی تسلا رودستر (Roadster) در اولین ماموریت پرتابگر فالکون هِوی از تفاوت‌های اصلی این ماموریت با پرتاب‌های قبلی فالکون است. در این برنامه محموله حاوی خودروی آلبالویی رنگ تسلا با وزنی حدود ۶۴ هزار کیلوگرم به سمت مدار مریخ فرستاده شد.

ایده ماسک برای این پرتاب همراه کردن مرحله سوم پرتابگر با محموله به سمت کمربند ون آلن (Van Allen) زمین بود. شش ساعت بعد از قرارگیری قسمت بالایی پرتابگر در این مدار، خودروی تسلا از پرتابگر جدا شد و به سمت مدار مریخ فرستاده شد. این خودرو بعد از گذشتن از مدار مریخ وارد مدار سیارکی شده و در مداری بیضی شکل به حرکت به دور خورشید ادامه خواهد داد.

اما این کار به این سادگی انجام نشد و با خطراتی همراه بود که ماموریت را دشوارتر می‌ساخت. مرحله سوم پرتابگر با نزدیک شدن به کمربند ون آلن در معرض اشعه رادیواکتیو و ذرات با انرژی بالا قرار گرفت. در این شرایط ممکن بود سوخت پرتابگر یخ زده و اکسیژن تبخیر شود. به این ترتیب سوخت مورد نیاز برای تامین انرژی و فرستادن محموله به سمت مریخ از دست می‌رفت و احتمالا محموله وارد جو زمین شده و می‌سوخت.

سه دوربین نصب شده روی این خودرو تصاویری شگفت‌انگیز و باورنکردنی از قرارگیری یک خودرو در مدار زمین و فراتر از آن را به تصویر کشیدند. اما بعد از این کنترلی روی این خودرو وجود ندارد و این موفقیت فقط راه را برای ماموریت‌های آینده هموار می‌سازد.

عصر جدید پرتابگرهای فضایی

کارشناسان اسپیس ایکس، فالکون هِوی را آغازی برای فرصت‌های جدید ماموریت‌های فضایی می‌دانند. از فرستادن دوباره انسان به ماه تا انجام ماموریت‌های رباتیک اکتشافی به اهداف دوردستی مثل انسلادوس، قمر سیاره زحل، قابلیت‌هایی است که برای فالکون هِوی قابل دسترس به نظر می‌رسد.

اسپیس ایکس بعد از موفق عمل کردن این پرتابگر، در سه تا شش ماه آینده ماموریت بعدی را آغاز خواهد کرد. به گفته این شرکت، بعد از موفقیت این ماموریت، برنامه بعدی فالکون هِوی فرستادن دو گردشگر فضایی که هنوز نام آنها مشخص نیست، به مدار ماه تا پایان سال ۲۰۱۸ میلادی است. از طرف دیگر شرکت بلو اوریجین (Blue Origin) که به‌عنوان رقیب اسپیس ایکس در برنامه پرتاب پرتابگرها به فضا شناخته می‌شود، در حال توسعه پرتابگر سنگین مشابه به نام نیوگلن (New Glenn) برای ارسال محموله به فضاست.

بلو اوریجین اعلام کرده در دهه ۲۰۲۰ میلادی ماموریت این پرتابگر آغاز خواهد شد، اما مشخص نیست تا آن زمان فالکون چند فضانورد را به فضا برده و بازگردانده باشد. با این حال همه این تلاش‌ها خبر ازآغاز عصری جدید در فضا دارد که غول‌های حمل‌ونقل فضایی به رقابت چالش‌برانگیز تازه‌ای وارد می‌کند.

آنچه پیش از پرتاب فالکون‌هِوی گذشت …

پیش از پرتاب فالکون هِوی، بزرگ ترین موفقیت اسپیس ایکس در پرتابگرهای فالکون، به زمین باز گرداندن موفق فالکون ۹ بود. فناوری فرود آوردن مرحله اول پرتابگرهایی که به مدار زمین ارسال می‌شوند، پیش از این استفاده نشده بود و ایلان ماسک، موسس شرکت اسپیس ایکس برای نخستین‌بار چنین پروژه‌ای را آغاز کرد. به این ترتیب او با نشان دادن عملیاتی بودن این پروژه، تحول بزرگی در حمل‌ونقل فضایی ایجاد کرد که باعث صرفه‌جویی قابل توجه در هزینه‌های پرتاب محموله‌ها به فضا می‌شود.

نخستین ایده ساخت و پرتاب این پرتابگر سال ۲۰۱۱ میلادی مطرح شد و ماسک در اواخر سال ۲۰۱۳ میلادی خبر از راه‌اندازی اولیه این پرتابگر داد. اکنون با گذشت چهار سال، این ماموریت با موفقیت انجام شده و رویای سفر انسان به مریخ را یک قدم به واقعیت نزدیک‌تر کرده است.

تلسکوپ فضایی جیمز وب قدم به مرحله جدید گذاشت

تلسکوپ فضایی جیمز وب قدم به مرحله جدید گذاشت

تلسکوپ فضایی جیمز وب قدم به مرحله جدید گذاشت

تلسکوپ فضایی جیمز وب برای نخستین‌بار در قامت سازه‌ای کامل درخواهد آمد. دو بخش اصلی تلسکوپ فضایی جیمز وب برای نخستین‌بار در کالیفرنیا در کنار هم قرار گرفتند تا به‌زودی این تلسکوپ به‌صورت رصدخانه‌ای کامل درآید. تلسکوپ نور مرئی جیمز وب و ماژول مجتمع ابزارهای علمی (به اختصار OTIS سرواژۀ the optical telescope and integrated science instrument module ) در روز سوم بهمن از مرکز فضایی جانسون، در ایالت تگزاس، با فاصلۀ حدود ۱۹۰۰ کیلومتر به کارگاه شرکت سازنده رسیدند. مرکز فضایی جانسون جایی بود که این ماژول آزمایش‌های برودتی را در آنجا پشت سرگذاشت.

 طبق گفتۀ مدیر پروژه، این قدم بزرگی است. وی معتقد است، تلسکوپ فضایی جیمز وب حاصل زحمت حدود هزار دانشمند و مهندس از سراسر دنیاست و آن‌ها هر آزمایشی برای اطمینان از درستی عملکرد ابزارهای این تلسکوپ انجام خواهند داد تا دانشمندان به راحتی در پی نخستین پرتوهای نور در عالم و یا سیارات زیست‌پذیر باشند.

تلسکوپ نور مرئی جیمز وب و ماژول مجتمع ابزراهای علمی در کانتینر ویژه­ای به نام «حمل‌کنندۀ تلسکوپ فضایی برای هوا، زمین و دریا» (به اختصار STTARS سرواژۀ Space Telescope Transporter for Air, Road and Sea ) قرارگرفت و سپس با بلیطی یک سره به سواحل کالیفرنیا فرستاده شد. حالا دو بخش اصلی، یعنی تلسکوپ نور مرئی جیمز وب و ماژول مجتمع ابزارهای علمی، و همچنین اجزای مجتمع فضاپیما در کارگاه شرکت سازنده آمادۀ مونتاژ هستند. از حالا به بعد، تمام اجزای تلسکوپ باید به ترتیب نصب و آزمایش شوند؛ این کار به خودی خود کار حساس و زمان‌بری است. بنابراین، کل تابستان آینده به نصب بخش‌های گوناگون این تلسکوپ خواهد گذشت تا بزرگ‌ترین تلسکوپ فضایی دنیا شکل گیرد. بعد از این مرحله، نوبت آزمایش آن در قامت تلسکوپی کامل خواهد بود. قرار است تلسکوپ جیمز وب در سال ۲۰۱۹/۱۳۹۸ از پایگاه فضایی گویان فرانسه، در امریکای جنوبی، به فضا پرتاب شود. در این صورت، جیمز وب به قدرتمندترین تلسکوپ مادون قرمز جهان در دهۀ آینده تبدیل خواهد شد. امید است که این تلسکوپ فضایی در حل اسرار منظومۀ شمسی، یافتن سیارات فراخورشیدی و شاید کشف اسرار ساختار عالم، سرچشمۀ آن و جایگاه ما نقش به سزایی داشته باشد.

تصویر جدید هابل از کهکشانی گوشه‌گیر در آسمان نیمکره جنوبی

تصویر جدید هابل از کهکشانی گوشه‌گیر در آسمان نیمکره جنوبی

تصویر جدید هابل از کهکشانی گوشه‌گیر در آسمان نیمکره جنوبی

تصویر جدید تلسکوپ هابل کهکشانی کوچک و تا حدودی نادیده گرفته شده به نام NGC 1559 را به نمایش گذاشته که از نوع مارپیچی میله‌ای است و تقریبا در فاصله ۵۰ میلیون سال نوری از ما در صورت فلکی کمتر شناخته شده «تور» در نیمکره جنوبی واقع است. این تصویررا دوربین میدان گسترده ۳ هابل ثبت کرده است.

کهکشان NGC 1559که دارای بازو‌های مارپیچی عظیم است و مملو از ستاره‌های در حال شکل گیری است، با سرعت ۱۳۰۰ کیلومتر بر ثانیه در حال دور شدن از ماست. این کهکشان حاوی جرمی حدود ده میلیارد برابر خورشید است – ممکن است این رقم خیلی بزرگ به نظر برسد ولی این جرم تقریبا ۱۰۰ برابر کمتر از جرم راه شیری است.NGC 1559  در راستای یکی از نزدیک‌ترین همسایگان ما در آسمان یعنی «ابر ماژلانی بزرگ» قرار گرفته است و به همین دلیل ممکن است نزدیک آن به نظر رسد، اما در واقع این کهکشان، انزواطلب است و بر خلاف اینکه در ابتدا تصور می‌شد که عضو گروه کهکشانی «ماهی طلایی» است، در اصل نزدیک هیچ کهکشان نزدیک و عضو هیچ خوشه‌ کهکشانی‌ای نیست.

چرا ستاره‌ها می‌درخشند؟

چرا ستاره‌ها می‌درخشند؟

 چرا ستاره‌ها می‌درخشند؟

در پهنه بی‌کران آسمان در مکانی به دور از آلودگی نوری و آلودگی جوی، با چشم غیرمسلح می‌توانید تعداد بی‌شماری ستاره و گاهی تعداد انگشت‌شماری سیاره را مشاهده کنید که هردو دارای روشنایی هستند. البته این درحالی است که ستاره‌ها خود منبع نورند اما سیاره‌ها از خود نوری ندارند و روشنایی آن‌ها به سبب بازتابش نور ستاره‌ای در نزدیکی‌شان است. مانند سیاره‌های منظومه شمسی که روشنایی آن‌ها به سبب بازتابش نور خورشید است. اما منبع نور و درخشندگی ستاره‌ها چیست؟

ستاره‌ها از گاز تشکیل شده‌اند، مولکول‌های گاز به سبب متراکم‌بودن یک ستاره در هر لحظه درحال برخورد با یکدیگرند. به عبارتی مسافت میانگین آزاد هر اتم خیلی کوتاه است. در هسته یک ستاره جوان با دمای ۱۰ میلیون کلوین، اتم‌های هیدروژن به هم برخورد کرده و اتم هلیم تولید می‌شود. انرژی زیادی در این برخورد آزاد می‌شود. در ستاره‌های با عمر بیشتر در دمای ۱۰۰ میلیون کلوین اتم‌های هلیم با هم برخورد کرده و کربن تولید می‌شود، همچنین اکسیژن در واکنش‌هایی در این دما ایجاد می‌شود. در ادامه این فرآیندها وقتی دمای ستاره به بیش از ۵۰۰ میلیون کلوین برسد نئون، سدیم و منیزیم تولید می‌شود. در دمای بالاتر از یک میلیارد کلوین همجوشی عناصر مختلف از قبیل نئون، اکسیژن و سیلیسیوم رخ می‌دهد. در نهایت طی این فرآیندها عناصری مانند گوگرد، آرگون، کلسیم و آهن نیز در ستاره تولید می‌شود. اینکه این فرآیندها تا تولید کدام عنصر ادامه پیدا کند به جرم ستاره بستگی دارد. این فرآیندها که طی زندگی همه ستاره‌ها رخ می‌دهد «گداخت» نام دارد. گداخت یعنی ترکیب دو هسته اتمی و تولید هسته بزرگ‌تر که انجام این فرایند با نور و گرمای بسیار زیادی همراه است. زیراوقتی دو هسته با هم ترکیب شوند مقدار کمی از جرم آنها به انرژی تبدیل می‌شودکه طبق رابطه معروف جرم- انرژی انیشتین با گداختن جرم اندکی از ماده می‌توان انرژی فراوانی به دست آورد. در واقع منبع نور و گرمای ستاره‌ها واکنش‌های گداخت است که به صورت لایه به لایه درون ستاره در طول زمان انجام می‌شود. زیرا میزان تراکم و فشار در سطح ستاره و در مرکز ستاره متفاوت است.

 در نهایت در اواخر عمر یک ستاره می‌توانیم عناصر مختلف را در ستاره ببینیم که در هر لایه فرآیندی در حال انجام است. سطحی‌ترین لایه‌های هسته هنوز در حال همجوشی هیدروژن و تولید هلیم است و در داخلی‌ترین لایه‌ها بنا به جرم ستاره می‌توانیم عناصر مختلف دیگری را مشاهده کنیم.

وقتی می‌گوییم «اَبَرماه خونین آبی» دقیقا از چه حرف می‌زنیم؟

وقتی می‌گوییم «اَبَرماه خونین آبی» دقیقا از چه حرف می‌زنیم؟

وقتی می‌گوییم «اَبَرماه خونین آبی» دقیقا از چه حرف می‌زنیم؟

این روزها زیاد می‌شنویم که قرار است چهارشنبه یازدهم بهمن ۹۶ شاهد «ابرماه خونین آبی» در آسمان باشیم! رسانه‌های مختلف جهان و شبکه‌های اجتماعی و حتی وبگاه معتبر ناسا با عنوان «Super Blue Blood Moon» از آن یاد می‌کنند.

بیایید در ادامه ببینیم چهارشنبه قرار است دقیقا چه اتفاقی بیفتد:

۱. اصطلاح «Blue Moon» یا ماه آبی به دومین ماه بدر (Full moon) در یک ماه اشاره دارد که ریشه‌اش به فرهنگ عامه در اروپا برمی‌گردد. در این شرایط ماه آبی دیده نمی‌شود، بلکه مثل همیشه به رنگ سفید-نقره‌ای دیده می‌شود. دربارۀ این واژه و پدیدار شدنش در ادامه توضیحاتی آمده است.

۲. اصطلاح «Blood Moon» به ماهی گفته می‌شود که از درون سایۀ زمین می‌گذرد و رنگش به سرخی می‌گراید، یعنی همان ماه بدر در زمان ماه‌گرفتگی. بااین‌حال، گاهی درشرایط جوی خاص و هنگام طلوع یا غروب در نزدیکی خط افق شاید قرص ماه سرخ‌گون به نظر برسد.

۳. ابر ماه یا «Super Moon» در اصطلاح به زمانی گفته می‌شود که قرص ماه (به‌خصوص ماه بدر) در مدار خودش به نزدیک‌ترین فاصله از زمین برسد. در این شرایط اندازه قرص ماه حدود ۱۴ درصد بزرگ‌تر به نظر می‌رسد.

یازدهم بهمن هر سه حالت بالا همزمان با هم رخ می‌دهد و به این پدیده جذابیت ژورنالیستی خاصی می‌بخشد. هرچند از نظر علمی خسوف یازدهم بهمن، ویژگی بسیار متمایزی با دیگر ماه‌گرفتگی‌های مشابه ندارد.

این روزها برخی وبگاه‌ها و کاربران شبکه‌های اجتماعی طوری به ماه‌گرفتگی ۱۱ بهمن پرداخته‌اند که گویی قرار است سه ماه متفاوت در آسمان دیده شود!

گاهی ترجمۀ غلط و نا­آگاهی کار دستمان می‌دهد. در شامگاه ۱۱ بهمن امسال پدیدۀ ابرماه آبی اتفاق می‌افتد که البته به هیچ عنوان به اتفاقی خاصی اشاره ندارد. این عبارت در ادبیات قدیمی اروپاییان، در معنی کاملاً متفاوتی به کار می‌رفته و بیشتر به غیرمنتظره بودن رخدادی اشاره داشته است. هرچند ماه در شرایط مختلف جوی ماه می‌تواند به رنگ آبی‌گون یا نیلگون نیز دیده شود. حال چرا در اصطلاح «ماه آبی سرخ فام» گفته شده است؟ همان طور که پیش‌تر عنوان شد، ماه آبی صرفاً به ابرماه دوم ماه در یک ماه میلادی گفته می‌شود؛ این اصطلاح به معنی نجومی آن در سال ۱۹۳۴/۱۳۱۲در مجلات نجومی به کار رفت و به هیچ وجه جنبۀ بصری یا فیزیکی ندارد. ماه آبی یا همان اَبَرماه آبی بیشتر به رنگ عادی و همیشگی سفید یا نقره‌ای ماه دیده می‌شود. حال اگر به دلایل مختلف، از جمله خسوف (که به‌طور طبیعی رنگ آجری در نتیجه پخش بخش قرمز طیف نور خورشید درسایه زمین به قرص ماه می‌دهد) یا آلودگی هوا (که موجب ایجاد تغییری در ترکیبات جو ایجاد شود و ظاهری سرخ‌گون به ماه دهد) در اصطلاح به آن ابرماه آبی سرخ فام میگویند.

اصطلاح ژورنالیستی «ابرماه خونین آبی» به پدیده‌ای نجومی و جوی به‌طور هم‌زمان اشاره دارد. امسال ابرماه در نتیجه خسوف به رنگ سرخ دیده خواهد شد و در برخی از مناطق زمین در شرایط گرفتگی یا خسوف این پدیده دیده می‌شود؛ ولی هرگز سه قرص ماه در آسمان زمین ظاهر نخواهد شد!

تلسکوپ هابل تصویر خوشه‌ کروی منحصر‌به‌فردی را ثبت کرد

تلسکوپ هابل تصویر خوشه‌ کروی منحصر‌به‌فردی را ثبت کرد

تلسکوپ هابل تصویر خوشه‌ کروی منحصر‌به‌فردی را ثبت کرد

این تصویر تلسکوپ فضایی هابل خوشه ستاره‌ای قدیمی و درخشانی را به نام NGC 3201 نشان می‌دهد: اجتماعی از صدها هزار ستاره‌ که تحت تاثیر گرانش در کنار هم باقی مانده‌اند. خوشه ستاره‌ای NGC 3201 را جیمز دانلوپ، ستاره‌شناس اسکاتلندی، در سال ۱۲۰۵ شمسی/۱۸۲۶ میلادی کشف کرد. وی آن را جرمی «نسبتا بزرگ و بسیار روشن» خواند که در نزدیکی مرکز نسبتا نامنظم است.

خوشه‌های کروی در اطراف همه کهکشان‌های بزرگ یافت می‌شوند، اما منشا و نقش آن‌ها در شکل‌گیری کهکشان‌ها هنوز نامشخص است. ستاره‌شناسان اخیرا سیاهچالهای را در قلب NGC 3201 کشف کردند – موقعیت آن از روی حرکات عجیب ستاره‌ای افشا شد که با سرعت زیاد به دور جسمی نامرئی و پرجرم گردش می‌کرد. این گروه درخشان ستاره‌ها ویژگی‌های عجیب و غریبی نیز دارد که آن را در میان بیش از ۱۵۰خوشه کروی متعلق به راه شیری منحصر به فرد کرده است. خوشه NGC 3201 سرعت بسیار بالایی نسبت به خورشید دارد و مدار آن «بازگشتی» است؛ به این معنی که  به سرعت در جهت مخالف مرکز کهکشان حرکت می‌کند.

رفتار نامعمول این خوشه نشان می‌دهد که ممکن است منشا آن بیرون از راه شیری بوده، اما در مقطعی گرانش راه شیری آن را به خود جذب کرده باشد. از طرفی ساختار شیمیایی این خوشه جذاب حاکی از سرگذشت متفاوتی است؛ ستاره‌های NGC 3201 به لحاظ شیمیایی بسیار شبیه به خوشه‌های کروی دیگر کهکشان راه شیری هستند که نشان می‌دهد آن‌ها در زمان و مکانی مشابه همسایگان خود شکل گرفته‌اند.

شاید این خوشه مرموز را کهکشان ما جذب کرده و شاید هم به هر دلیل، بسیار متفاوت با خانواده خوشه‌هایی که با آن بزرگ شده تکامل یافته است، اما به هر حال قطعا یکی از زیبایی‌‌های نامعمول کیهان است.

ممکن است سطح بعضی از اجرام منظومه شمسی بسیار نرم باشد

ممکن است سطح بعضی از اجرام منظومه شمسی بسیار نرم باشد

ممکن است سطح بعضی از اجرام منظومه شمسی بسیار نرم باشد

گروهی بین المللی از پژوهشگران تلاش کرده‌اند تا به‌طور مصنوعی موادی را بسازند که سطوح برخی اجرام بدون جو را در منظومه شمسی پوشانده است و نشانه‌هایی یافته‌اند از اینکه سطوح این اجرام بسیار متخلخل‌تر و نرم‌تر از آن چیزی است که پیش‌تر تصور می‌شد.

همان‌طور که در مجله ‌ایکاروس (Icarus) گزارش شده است، این گروه از پژوهشگران رگولیت مصنوعی را که لایه بالایی خاک روی سنگ‌های فضایی است، با استفاده از ذرات آلومینیم اکسید با ابعاد مختلف ساختند و سپس چگونگی بازتاب نور خورشید را از تکه‌های مختلف این ماده مشاهده کردند. بعد از مقایسه این تحلیل‌ها با داده‌های مشاهداتی اجرام فضایی واقعی، گروه این فرضیه را مطرح کرد که ممکن است این اجرام، سطحی کم چگالی داشته باشند.

این پژوهش‌ها نشان می‌دهد که اجرام موردنظر پوشیده از رگولیتی هستند که چگالی‌اش کمتر از دانه‌های برف تازه است. اگر این‌گونه باشد، باید این موضوع در ماموریت آینده فرود بر سطح اروپا (یکی از اقمار مشتری) درنظر گرفته شود. برای سیاره کوتوله سرس (Ceres) که بزرگترین جرم در کمربند سیارک‌ها است نیز  امکان وجود سطحی نرم مطرح شده است. شواهد نشان می‌دهد در صورتی که شیئی با سرس برخورد کند، این سیارک می‌تواند ۷۷ درصد جرم آن را بر خودش نگه دارد.

نگرانی‌ درباره فرو رفتن سطح‌نشین‌ها در سطح اجرام منظومه شمسی موضوع جدیدی نیست. در اوایل دوران اکتشافات فضایی، نگرانی‌هایی درباره این وجود داشت که شاید حتی ماه خودمان نرم‌تر از آن باشد که بتوان چیزی را روی آن فرود آورد. بنابراین گرچه مشاهدات حاکی از وجود چنین وضعیتی برای این اجرام است، ما همچنان شناخت کاملی از آن‌ها نداریم.

نویسنده اصلی رابرت نلسون (Robert Nelson)، از موسسه علوم سیاره‌ای در بیانیه‌ای گفت: «البته که پیش از فرود فضاپیمای رباتیک لونا ۲ در سال ۱۳۳۷/۱۹۵۹، نگرانی‌هایی درباره این وجود داشت که ماه پوشیده از غباری با چگالی پایین باشد و اینکه ممکن است فضانوردان در آینده در آن فرو روند. با این حال، ما  باید به‌خاطر داشته باشیم که در مشاهدات مرئی از راه دور از اجرامی مانند اروپا فقط چند میکرون‌ بیرونی‌تر سطح بررسی می‌شود.»

اطلاعات بیشتر درباره سطح اروپا از ماموریت «جوس» (JUICE) آژانس فضایی اروپا و ماموریت اروپا کلیپر (Europa Clipper) ناسا به‌دست خواهد آمد. ماموریت دومی به‌ویژه مفید خواهد بود چراکه به یک طیف‌سنج فروسرخ و یک رادار مجهز است که می‌تواند به درون یخ سطحی نفوذ کند و اطلاعات مناسبی را برای شناخت پوسته بیرونی این جرم به ما ارائه دهد.